شمس الدين حافظ
43
ديوان حافظ ( روزگار ) ( فارسى )
عموما روش پانوشت يا پىنوشت براى ارجاع به مأخذ را به كار نبردهام . بلكه به تناسب موضوع ، در ضمن شرح به نام و مشخصات مرجع اشاره كردهام . و اگر چنين اشارهى صورت نگرفته ، مطلب منقول را در داخل نشانهى گيومه ( « » ) قرار دادهام . بنابراين ، هرجا كه مطلبى در ضمن شرح ، داخل گيومه آمده ، نقل از مأخذ است . معمولا در اين گونه موارد ، مطلب نقل شده كوتاه است . در همينجا ، لازم به يادآورى است كه بناى اين شرح را بر اعتدال نهادهايم . يعنى ، نه شرحى مستوفى در چند مجلّد و نه شرحى مختصر كه در آن برخى غزلها يا برخى ، ابيات از برنامهى شرح و توضيح حذف شده باشند . ( حتى با پذيرفتن اين فرض كه برخى ابيات يك غزل يا كل ابيات برخى غزلها نيازمند شرح نيستند . ) بديهى است كه مسئلهى حجم كتاب - هم به لحاظ حمل و نقل و استفاده و هم به جهت قيمت - از جمله عوامل تعيينكننده در اتخاذ اين روش بوده است . 4 . قصايد ، قطعات ، مثنوى ، رباعيات . حافظ ، خداوندگار غزل است و غزل فارسى با نام او عجين و در آميخته شده است . در عين حال ، علاوه بر آن كه برخى غزلهاى او تركيبى از غزل و قصيده است و در طى اين گونه غزلها ، به سبك و شيوه و زبان ويژهى خود به ستايش ممدوحان پرداخته ، شمار اندكى قصيده ، چند قطعه ، دو مثنوى و تعدادى رباعى نيز سروده كه عموما در پايان غزلها ، در ديوان او قرار گرفته است . در نسخهى قزوينى ، نسخهى اساس ما ، از مجموع چهار قصيدهى بلند حافظ ، سه قصيده پيش از غزلها و يك قصيده در ميان غزلها آمده و قطعات و مثنوى آهوى وحشى و ساقىنامه و رباعيّات در پايان غزلها ضبط شده است . من در اين قسمت تصرف اندكى كرده و به شيوهى نسخههاى معتبر ديگر ، از جمله نسخهى خانلرى و سايه ، قصايد و قطعات و مثنوىها و رباعى را به ترتيب در بخش مستقل خود پس از غزليات قرار دادهام . در اين تصرف ، يك قصيدهى بلند حافظ را با مطلع : جوزا سحر نهاد حمايل برابرم * يعنى غلام شاهم و سوگند مىخورم ، قزوينى - منطبق با نسخهى اساس خود - در بخش غزلها و ذيل شمارهى 329